Python ile Programlama · Ünite 3

Kontrol Yapıları: if, Döngüler, break–continue ve Hata Ayıklama

1. Koşullu ifadeler: if, elif, else

Program yalnızca veri saklamaz, duruma göre karar verir: bakiye yeterli mi, kullanıcı giriş yapmış mı? Koşullu ifade, bir koşulun sağlanıp sağlanmadığına bakarak hangi kod bloğunun çalışacağını seçen yapıdır. Söz dizimi üç parçadır: anahtar sözcük, koşul ve sonda iki nokta üst üste (:); ardından girintili gövde gelir.

sicaklik = 32
if sicaklik > 30:
    print("Hava çok sıcak.")      # girintili: koşula bağlı
    print("Su içmeyi unutma.")
print("Program bitti.")          # girintisiz: her durumda çalışır

elif zinciri ve sıralama

İkiden fazla seçenek için elif (else if) kullanılır; sayısının sınırı yoktur. Python koşulları yukarıdan aşağı dener, ilk doğru koşulu çalıştırır ve zincirin geri kalanına hiç bakmaz. else bütün koşullar yanlışsa çalışan isteğe bağlı son daldır.

puan = 82
if puan >= 90:
    harf = "AA"
elif puan >= 80:
    harf = "BB"      # 82 burada yakalanır, aşağısına bakılmaz
elif puan >= 70:
    harf = "CC"
else:
    harf = "FF"
print(harf)          # BB

Girinti bir kuraldır

Python'da kod blokları süslü parantezle değil, yalnızca girintiyle belirlenir; bu bir tercih değil söz dizimi kuralıdır. PEP 8 stil rehberi her düzey için 4 boşluk önerir ve sekme ile boşluğun karıştırılmamasını ister. VS Code, PyCharm, Thonny gibi editörler Tab tuşunu otomatik 4 boşluğa çevirir.

İç içe koşul

İkinci koşul ancak birincisi sağlanınca anlamlıysa koşullar iç içe yazılır: önce hesap aktif mi, aktifse bakiye yeterli mi? İç içe yapı, iki farklı durum için farklı mesaj vermeyi kolaylaştırır. Ama 3 düzeyden derin iç içelik okunabilirliği bozar; o zaman fonksiyona ya da and/or'a başvurulur.

hesap_aktif = True
bakiye = 1500.0
cekilecek = 400.0

if hesap_aktif:
    if cekilecek <= bakiye:
        bakiye -= cekilecek
        print(f"Onaylandı. Kalan: {bakiye:.2f} TL")
    else:
        print("Yetersiz bakiye.")
else:
    print("Hesap aktif değil.")

Üçlü ifade ve match–case

Üçlü ifade (ternary), koşula göre tek satırda değer seçer: x if koşul else y. Basit durumda kodu kısaltır, karmaşık mantıkta okunabilirliği düşürür; üç ya da daha çok dal varsa elif'e dönmek daha sağlıklı.

yas = 20
durum = "Yetişkin" if yas >= 18 else "Çocuk"

def http_mesaj(kod):
    match kod:                 # Python 3.10 ve sonrası
        case 400:
            return "Hatalı istek"
        case 401 | 403:        # 401 veya 403
            return "Yetki hatası"
        case 404:
            return "Sayfa bulunamadı"
        case _:                # joker: hiçbiri uymazsa
            return "Bilinmeyen hata"

2. Döngüler: for ve while

Döngü, bir koşul sağlandıkça ya da bir koleksiyonun tüm ögeleri işlenene kadar aynı kodu tekrar tekrar çalıştıran yapıdır. Gövdenin bir kez çalışmasına yineleme (iteration), durumu takip eden değişkene döngü değişkeni denir. Pythonic adlandırma: liste urunler ise döngü değişkeni urun.

for, range() ve enumerate()

Python'daki for, C ya da Java'daki sayaçlı döngüden farklıdır: bir yinelenebilir (iterable) nesnenin ögelerini tek tek gezer. Liste, demet, metin, sözlük ve range yerleşik yinelenebilirlerdir. Belli sayıda tekrar için range(start, stop, step) kullanılır; stop değeri dahil değildir.

range(5)            # 0, 1, 2, 3, 4
range(2, 8)         # 2 … 7
range(0, 20, 3)     # 0, 3, 6, 9, 12, 15, 18
range(10, 0, -2)    # 10, 8, 6, 4, 2 (geri sayım)

meyveler = ["elma", "muz", "çilek"]
for i, meyve in enumerate(meyveler, start=1):   # range(len(...)) yerine
    print(f"{i}. {meyve}")

toplam = 0                    # birikim örüntüsü
for sayi in range(1, 101):
    toplam += sayi
print(toplam)                 # 5050

• →range() sayı listesi değil, tembel (lazy) bir nesne döndürür: sayıları istendikçe üretir. list(range(1_000_000)) yaklaşık 8 MB tutarken range(1_000_000) yalnızca 48 bayttır.
• →enumerate() her öge için (indeks, değer) çifti verir; range(len(liste)) ile elle indeks takibinden daha okunur ve Pythonic.
• →Birikim örüntüsü (accumulator): değişken döngüden önce sıfırlanır, her turda güncellenir, sonuç döngüden sonra yazdırılır. Sepet toplamı, ortalama, en büyük/en küçük hep böyle hesaplanır.

while ve sonsuz döngü

toplam = 0
sayi = 1                     # 1) başlat
while sayi <= 100:           # 2) her turda denetle
    toplam += sayi
    sayi += 1                # 3) güncelle: unutulursa sonsuz döngü!

while True:                  # sayısı belirsiz tekrar
    cevap = input("Devam? (e/h): ")
    if cevap == "h":
        break

İç içe döngü ve maliyeti

for i in range(1, 6):
    for j in range(1, 6):
        print(f"{i*j:4}", end="")
    print()                  # 5 × 5 = 25 kez iç gövde

Her dış turda iç döngü baştan sona çalışır. Tek döngü O(n), iki iç içe döngü O(n²), üç iç içe O(n³). Küçük tabloda fark edilmez, milyon satırlık veride süreyi saatlere çıkarır; önce sözlük araması, küme ya da vektörel işlem gibi alternatifleri düşün.

3. Döngü kontrolü: break, continue, else, pass

• →break: içinde bulunduğu en içteki döngüyü anında bitirir; kalan yinelemeler yok sayılır, akış döngüden sonraki ilk satırla sürer. «Aradığımı buldum» anı.
• →continue: döngüyü bitirmez; yalnızca o turun kalanını atlar ve sıradaki yinelemeye geçer.
• →pass: hiçbir şey yapmayan yer tutucu. Python boş blok kabul etmediği için henüz yazılmamış fonksiyon, if ya da döngü gövdesine konur. (… Ellipsis de geçerlidir.)

urunler = ["elma", "armut", "muz", "üzüm"]
for urun in urunler:
    if urun == "muz":
        print("Bulundu!")
        break               # üzüm hiç kontrol edilmez

for sayi in range(1, 11):
    if sayi % 2 == 0:
        continue            # çiftleri atla
    print(sayi)             # 1 3 5 7 9

Döngüye bağlı else

Python'a özgü bir yapı: for ya da while bloğunun hemen altına bir else yazılabilir ve bu else döngü break ile kesilmeden doğal yoldan bittiğinde çalışır. Tek cümlelik kural: «else, break olmadıysa çalışır.» return ya da bir istisna da else'i atlar. Bayrak değişkenine (bulundu = False) gerek bırakmaz.

dogru_sifre = "python2025"
for deneme in range(1, 4):
    girilen = input(f"Şifre ({deneme}/3): ")
    if girilen == dogru_sifre:
        print("Giriş başarılı.")
        break
    print(f"Hatalı. {3 - deneme} hakkın kaldı.")
else:                       # 3 hak da bitti, break hiç olmadı
    print("Hesap kilitlendi.")

4. Hata ayıklama ve akış izleme

IndentationError ve TabError aslında SyntaxError'ın alt sınıflarıdır. SyntaxError mesajındaki ^ işareti yorumlayıcının durduğu yeri gösterir; gerçek hata çoğu zaman biraz öncesindedir. Mantık hatası ise bulunması en zor hatadır, çünkü uyarı yoktur: ancak beklenen çıktıyla gerçek çıktıyı karşılaştırarak yakalanır.

Traceback okumak

Traceback (most recent call last):
  File "hesap.py", line 12, in <module>
    hesapla(0)
  File "hesap.py", line 8, in hesapla
    return toplam / sayi
ZeroDivisionError: division by zero

• →Traceback (hata izleme), hata anındaki çağrı yığınının raporudur. En yeni çağrı en alttadır.
• →Her iki satırlık blok bir çerçevedir: dosya, satır numarası, fonksiyon adı ve o satırdaki kod.
• →Son satır asıl bilgidir: HataTürü: mesaj. Okumaya en alttan başla, sonra yukarı çıkarak hataya giden yolu izle.

Akışı izlemek: print ve breakpoint()

Print debugging: şüpheli noktalara print() koyup değerleri izlemek. Kurulum gerektirmez, her yerde çalışır. Adımlar: hatanın bölgesini tahmin et, oradaki değişkenleri yazdır, beklenenle karşılaştır, düzelt ve print'leri kaldır. Python 3.8'den beri f-string'deki = işareti değişkenin adını da değerini de yazar. Büyük projelerde bu işi logging modülü üstlenir.

def ortalama(notlar):
    print(f"{notlar = }")       # notlar = [85, 90, 78]
    toplam = sum(notlar)
    print(f"{toplam = }")       # toplam = 253
    return toplam / len(notlar)

def faktoriyel(n):
    breakpoint()                 # Python 3.7+: burada dur, (Pdb) istemi açılır
    sonuc = 1
    for i in range(1, n + 1):
        sonuc *= i
    return sonuc

VS Code ve PyCharm aynı işi görsel yapar: satır numarasının yanına tıklayıp kesme noktası koyarsın, Debug modunda değişkenler yan panelde canlı görünür (PyCharm'da F8 step over, F7 step into).

Yardım istemenin doğru yolu

• →Aramaya «hata aldım» yazma; hata türünü ve mesajını olduğu gibi kopyala ve başına dili ekle: Python ZeroDivisionError: division by zero.
• →Dosya adı, kendi değişken adların gibi sana özgü ayrıntıları çıkar; başkasında aynısı olmaz.
• →Çözüm ve örnek kod içeren, çok oy almış cevaplara öncelik ver.
• →Tinkering (rastgele kurcalama): kodu anlamadan küçük değişiklikler yapıp tekrar tekrar çalıştırmak. Bir araştırmada öğrenciler alıştırma başına ortalama 13 kez çalıştırıp her seferinde yalnızca ~2 karakter değiştirmiş; bu yolu seçenlerin başarısı %44 ile sınırlı kalmış.

Bu not ders kitabının yerine geçmez; konu kendi cümlelerimizle, yapay zekâ desteğiyle özetlendi.