Algoritmalar · Ünite 4

Yineleme ve Karar Yapıları

1. Karar yapıları

Durakta beklerken gelen otobüsün numarasına bakıp binip binmemeye karar veririz. Programlar da aynısını yapar: koşullu ifade, programcının yazdığı bir koşulun doğru mu yanlış mı çıktığına göre farklı işlemler yaptıran komuttur. Koşul doğruysa bir yol, yanlışsa diğer yol izlenir, sonra kod kaldığı yerden devam eder.

Karşılaştırma operatörleri

Karşılaştırma operatörü, iki değeri karşılaştırıp sonuç olarak doğru (true) ya da yanlış (false) döndüren operatördür. Örneğin «45 > 30» doğru, «5 > 12» yanlış sonuç verir. Genellikle değişkenlerle kullanılır: A < B ya da X + 7 >= Y gibi.

Mantıksal operatörler

Mantıksal operatör, birden çok karşılaştırmayı birleştirip tek bir doğru/yanlış sonucu veren operatördür. Üç tanedir: && (ve), || (veya) ve ! (değil).

vize > 60 && final > 60            # ikisi birden 60'ı geçmeli
sicaklik > 30 || sicaklik < 0      # çok sıcak YA DA dondurucu
(vize > 60 && final > 60) || (vize <= 60 && final > 80)

Tek seçimli yapı: if

if yapısı, «eğer koşul doğruysa (if) şu eylemi yap (then)» demektir. Koşul yanlışsa blok hiç çalışmaz, program if bloğundan sonraki ilk satırla devam eder.

mevsim = "kış"
IF mevsim == "kış" THEN
    PRINT "kar"
ENDIF

Çift seçimli yapı: if-else ve else if

if-else yapısında koşul doğruysa then bloğu, yanlışsa else bloğu çalışır. Yani iki bloktan biri mutlaka çalışır. Daha fazla seçenek varsa araya else if girer: «ilk koşul yanlış ama bu koşul doğruysa şunu yap, hiçbiri doğru değilse else'i yap».

IF not >= 85 THEN
    PRINT "pekiyi"
ELSE IF not >= 60 THEN
    PRINT "geçti"
ELSE
    PRINT "kaldı"
ENDIF

İç içe if

İç içe (yuvalanmış) if, başka bir if'in içine yerleştirilmiş if'tir. Karar vermeden önce birkaç koşulun birlikte kontrol edilmesi gerektiğinde kullanılır: önce dış koşul, o doğruysa içteki koşul sınanır.

IF ay = 1 THEN
    IF gün = 1 THEN
        PRINT "Ayın ilk günü"
    ENDIF
    IF gün = 31 THEN
        PRINT "Ayın son günü"
    ENDIF
ENDIF

Çok seçenekli yapı: switch-case

Switch (anahtar) yapısı, bir değişkenin alabileceği farklı değerlere göre farklı bloklar çalıştırır. Aynı işi uzun bir if…else if merdiveniyle de yapabilirsin, ama switch'i okumak ve yazmak daha kolaydır. Hiçbir durum tutmazsa DEFAULT bloğu çalışır.

SWITCH ay
    CASE 1: PRINT "ocak"
    CASE 2: PRINT "şubat"
    DEFAULT: PRINT "bilinmiyor"
ENDSWITCH

Python'da switch yerine 3.10 sürümüyle gelen match-case kullanılır. «Geri kalan her şey» durumu alt çizgiyle (case _) yazılır.

def ay_adi(ay):
    match ay:
        case 1:
            return "ocak"
        case 2:
            return "şubat"
        case _:
            return "bilinmiyor"

2. Döngüler

Ekrana 1000 kez «merhaba» yazmak için 1000 satır yazmak yerine döngü kullanırız. Döngü, belirli bir koşula ulaşılana kadar aynı işlemi tekrar eden talimattır. Döngü her turda bir soru sorar; cevap eylem gerektiriyorsa iş yapılır ve soru yeniden sorulur. Her bir tura yineleme denir.

for döngüsü

for döngüsü, döngüye girmeden önce kaç tur döneceği belli olduğunda kullanılır. Bilinen değer sabit bir sayı ya da bir dizinin eleman sayısı olabilir. Örneğin 1'den N'e kadar sayıların toplamı: toplam = 0 ile başla, sayi 1'den N'e kadar giderken her turda toplam = toplam + sayi yap.

FOR aylar = 1 to 12
    PRINT aylar
ENDFOR

foreach ve Python'daki for

foreach döngüsü, bir koleksiyondaki ögeleri tek tek gezen döngüdür. Açık bir sayaç tutmaz; «bunu x kez yap» yerine «bunu bu kümedeki her şeye yap» der. Sayaç olmadığı için birer kaydırma hataları azalır, kod da daha kolay okunur. Python'daki for aslında bir foreach'tir.

kelimeler = ["demet", "trafo", "telsiz", "kafa", "çubuk", "tat"]
for x in kelimeler:
    if len(x) == 5:
        print(x)        # demet, trafo, çubuk

range() fonksiyonu

Python'da for'un belli sayıda dönmesi için range() kullanılır. Varsayılan olarak 0'dan başlar, birer artar ve verilen sayıyı dahil etmez.

Python'da for'un sonuna bir else bloğu eklenebilir: döngü normal biçimde bitince bir kez çalışır. Döngü break ile kesilirse else bloğu çalışmaz.

for x in range(4):
    print(x)
else:
    print("döngü sonlandı")

while döngüsü

while döngüsü bir koşul ve bir bloktan oluşur. Koşul blok çalışmadan önce kontrol edilir; doğruysa blok çalışır, sonra koşula yeniden bakılır. Koşul yanlış olunca döngü biter. Kaç tur döneceği önceden belli değildir.

x = 1
while x < 10:
    print(x)
    x += 1      # bu satır olmasa döngü hiç bitmezdi

do-while döngüsü

do-while döngüsü de koşula bağlıdır ama önce bloğu çalıştırır, sonra koşula bakar. Bu yüzden koşul baştan yanlış olsa bile blok en az bir kez çalışır. Python'da do-while yoktur; while ile taklit edilir.

sayi = 1
DO
    PRINT sayi
    sayi = sayi + 1
WHILE (sayi < 0)      # koşul baştan yanlış, yine de ekrana 1 yazılır

İç içe döngüler

İki boyutlu bir tabloyu ya da koordinat sistemini gezerken döngü içinde döngü gerekir. İç içe döngüde dış döngünün her turu, iç döngüyü baştan sona bir kez çalıştırır.

for x in range(1, 3):        # x = 1, 2
    for y in range(2, 4):    # y = 2, 3
        print(x * y)         # 2, 3, 4, 6

Sonsuz döngüler

Sonsuz döngü, dışarıdan müdahale edilmedikçe hiç bitmeyen döngüdür. Kasıtlı da olabilir: kullanıcı «çıkış» yazana kadar çalışan bir menü gibi. En yaygın yolu koşulu hep doğru olan bir while yazmaktır.

while True:
    print("sonsuz döngü")

Kasıtsız sonsuz döngü ise bir mantık hatasıdır: koşuldaki değişken döngü içinde hiç değişmez ya da yanlış yönde değişir. Program donar, bellek ve disk işlemleri bilgisayarı yavaşlatabilir; kullanıcı ya da işletim sistemi programı kapatmak zorunda kalır.

y = 4
while y > 3:      # y hiç değişmiyor → bitmez
    print(y)

x = 1
while x < 5:
    x = 1         # her turda başa sarılıyor
    x = x + 1     # x hep 2 olur → bitmez

continue ve break

• →continue (döngü adımını atlama): o turun geri kalanını atlar, döngü bir sonraki turla devam eder. Bazı dillerde skip ya da next olarak geçer.
• →break (döngüyü sonlandırma): döngüden hemen çıkar, döngüden sonraki ilk satırdan devam edilir. Bazı dillerde exit ya da last olarak geçer.
• →İç içe döngülerde break yalnızca içinde bulunduğu döngüyü sonlandırır, dıştaki döngü devam eder.

for sayi in range(1, 10):
    if sayi % 2 == 0:
        continue      # çiftleri atla
    if sayi > 7:
        break         # 7'yi geçince tamamen dur
    print(sayi)       # 1, 3, 5, 7

Bu not ders kitabının yerine geçmez; konu kendi cümlelerimizle, yapay zekâ desteğiyle özetlendi.